XII Geography Unit Test 1
बारावी भूगोल प्रथम घटक चाचणी क्र 1
उच्च माध्यमिक सराव प्रथम घटक चाचणी परीक्षा
विषय : भूगोल (कला व विज्ञान)
वेळ : 1 तास | एकूण गुण : 25
XII Geography Unit Test 1
बारावी भूगोल प्रथम घटक चाचणी क्र 1
प्रश्नपत्रिका Question Paper
सूचना :
- सर्व प्रश्न सोडवणे अनिवार्य आहे.
- उजवीकडील अंक पूर्ण गुण दर्शवितात.
XII Geography Unit Test 1
बारावी भूगोल प्रथम घटक चाचणी क्र 1
प्र. 1. (अ) अचूक सहसंबंध ओळखून साखळी पूर्ण करा : [3 गुण]
| स्तंभ ‘अ‘ | स्तंभ ‘ब‘ | स्तंभ ‘क‘ |
| (1) लोकसंख्या लाभांश | (अ) अतिशय स्थिर अवस्था | (i) अतिरिक्त मनुष्यबळ व आर्थिक विकास |
| (2) संक्रमणाचा पहिला टप्पा | (ब) स्थलांतरास प्रवृत्त करणारे घटक | (ii) जन्मदर व मृत्युदर दोन्ही अधिक |
| (3) अपकर्षण घटक (Push factors) | (क) कार्यशील लोकसंख्येत वाढ | (iii) दुष्काळ, बेरोजगारी, युद्ध |
प्र. 1. (ब) चुकीचा घटक ओळखा : [2 गुण]
- लोकसंख्या वितरणावर परिणाम करणारे प्राकृतिक घटक :
(अ) भूरचना
(ब) हवामान
(क) औद्योगिकीकरण
(ड) पाण्याची उपलब्धता
- लोकसंख्या मनोऱ्याचे प्रमुख प्रकार :
(अ) विस्तारणारा
(ब) संकोचणारा
(क) स्थिरावलेला
(ड) विभाजित
प्र. 2. भौगोलिक कारणे लिहा (कोणतेही दोन) : [6 गुण]
- भारत लोकसंख्या संक्रमणाच्या तिसऱ्या टप्प्यातून जात आहे.
- साक्षरतेचे प्रमाण हे देशाच्या आर्थिक व सामाजिक विकासाचे द्योतक असते.
- पर्वतीय व डोंगराळ प्रदेशांत लोकसंख्या विरळ आढळते.
प्र. 3. फरक स्पष्ट करा (कोणतेही दोन) : [6 गुण]
- विस्तारणारा मनोरा आणि संकोचणारा मनोरा
- देणारा प्रदेश आणि घेणारा प्रदेश (स्थलांतराच्या संदर्भात)
- ढोबळ जन्मदर आणि ढोबळ मृत्युदर
प्र. 4. सविस्तर उत्तरे / टिपा लिहा (कोणतेही दोन) : [8 गुण]
- लोकसंख्या लाभांश (Demographic Dividend) संकल्पना व त्याचे महत्त्व स्पष्ट करा.
- स्थलांतराचे लोकसंख्येवर होणारे विविध परिणाम स्पष्ट करा.
- लोकसंख्येची व्यावसायिक संरचना यावर सविस्तर टीप लिहा.
XII Geography Unit Test 1
बारावी भूगोल प्रथम घटक चाचणी क्र 1
———————————————————
आदर्श उत्तरपत्रिका
XII Geography Unit Test 1
बारावी भूगोल प्रथम घटक चाचणी क्र 1
प्र. 1. (A) अचूक सहसंबंध ओळखून साखळी पूर्ण करा : [3 गुण]
| स्तंभ ‘A’ | स्तंभ ‘B’ | स्तंभ ‘C’ |
| (1) लोकसंख्या लाभांश | (C) कार्यशील लोकसंख्येत वाढ | (i) अतिरिक्त मनुष्यबळ व आर्थिक विकास |
| (2) लोकसंख्या संक्रमणाचा पहिला टप्पा | (A) अतिशय स्थिर अवस्था | (ii) जन्मदर व मृत्युदर दोन्ही अधिक |
| (3) अपकर्षण घटक (Push Factors) | (B) स्थलांतरास प्रवृत्त करणारे घटक | (iii) दुष्काळ, बेरोजगारी, युद्ध |
प्र. 1. (B) चुकीचा घटक ओळखा : [2 गुण]
1. लोकसंख्या वितरणावर परिणाम करणारे प्राकृतिक घटक :
(A) भूरचना
(B) हवामान
(C) औद्योगिकीकरण
(D) पाण्याची उपलब्धता
उत्तर : (C) औद्योगिकीकरण
2. लोकसंख्या मनोऱ्याचे प्रमुख प्रकार :
(A) विस्तारणारा
(B) संकोचणारा
(C) स्थिरावलेला
(D) विभाजित
उत्तर : (D) विभाजित
———————————————-
XII Geography Unit Test 1
बारावी भूगोल प्रथम घटक चाचणी क्र 1
——————————————–
प्र. 2. भौगोलिक कारणे लिहा (प्रत्येकी 3 गुण) : [6 गुण]
1. भारत लोकसंख्या संक्रमणाच्या तिसऱ्या टप्प्यातून जात आहे.
उत्तर :
(i) वैद्यकीय सुविधांचा विस्तार : भारतात आरोग्य, औषधोपचार, लसीकरण आणि साथीच्या रोगांवर प्रभावी नियंत्रण मिळवल्यामुळे मृत्युदरात वेगाने व सातत्याने घट झाली आहे.
(ii) जन्मदरात घट होण्याची प्रवृत्ती : देशात वाढते नागरीकरण, औद्योगिकीकरण, शिक्षण व साक्षरतेचा प्रसार यामुळे लोकांमध्ये कुटुंब नियोजनाविषयी जागरूकता वाढून जन्मदर हळूहळू कमी होत आहे.
(iii) लोकसंख्या वाढीचा कल : जन्मदर हा मृत्युदरापेक्षा अजूनही जास्त असल्यामुळे एकूण लोकसंख्येत वाढ होत आहे, परंतु लोकसंख्या वाढीचा वेग (Growth Rate) मंदावत आहे.
(iv) उत्पन्न व राहणीमानात सुधारणा : देशाच्या आर्थिक प्रगतीमुळे लोकांचे दरडोई उत्पन्न आणि राहणीमानाचा दर्जा उंचावत असून कुटुंबे लहान होत आहेत.
(v) निष्कर्ष : ज्या देशात घटता जन्मदर आणि कमी मृत्युदर असतो तो देश तिसऱ्या (नंतरच्या काळात विस्तारणाऱ्या) टप्प्यात येतो; म्हणून भारत या टप्प्यातून जात आहे.
——————————————
2. साक्षरतेचे प्रमाण हे देशाच्या आर्थिक व सामाजिक विकासाचे द्योतक असते.
उत्तर :
(i) सक्षम मनुष्यबळ निर्मिती : साक्षरतेमुळे लोकांची कार्यक्षमता, वैचारिक पातळी व व्यावसायिक कौशल्ये वाढतात, ज्यामुळे देशात तंत्रकुशल व उत्पादक मनुष्यबळ तयार होते.
(ii) रोजगार व उत्पन्न वाढ : साक्षर व्यक्ती द्वितीयक, तृतीयक व उच्च सेवा क्षेत्रांमध्ये रोजगाराच्या चांगल्या संधी मिळवू शकतात; त्यामुळे त्यांचे दरडोई उत्पन्न व राहणीमान सुधारते.
(iii) स्त्री सक्षमीकरण व सामाजिक दर्जा : साक्षरतेच्या प्रसारामुळे समाजातील स्त्रियांचा दर्जा सुधारतो, अंधश्रद्धा व अनिष्ट रूढी-परंपरा नष्ट होण्यास मदत होते.
(iv) आरोग्य व कुटुंब कल्याण : सुशिक्षित लोक आरोग्य, स्वच्छता, कुटुंब नियोजन व पर्यावरणाविषयी जागरूक असतात, ज्यामुळे जन्मदर व बालमृत्युदर नियंत्रणात राहतो.
(v) शासकीय योजनांचा लाभ : साक्षर लोकशाहीत नागरिक शासकीय धोरणे व योजनांचा अधिक प्रभावीपणे लाभ घेऊन देशाच्या आर्थिक विकासात सक्रिय हातभार लावतात.
——————————————
3. पर्वतीय व डोंगराळ प्रदेशांत लोकसंख्या विरळ आढळते.
उत्तर :
(i) प्रतिकूल भूरचना : पर्वतीय प्रदेशात तीव्र उतार, उंचसखल भूमी व खडकाळ जमीन असल्यामुळे सपाट जमिनीचा अभाव असतो.
(ii) मर्यादित शेती : या भागात मृदेचा थर उथळ व कमी सुपीक असतो, त्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर शेती व्यवसाय करणे अत्यंत कठीण असते.
(iii) पायाभूत सुविधांची कमतरता : डोंगराळ प्रदेशांच्या दुर्गमतेमुळे रस्ते, रेल्वेमार्ग, वीज आणि दळणवळणाचे जाळे विकसित करणे अत्यंत खर्चिक व आव्हानात्मक असते.
(iv) उद्योग व रोजगाराचा अभाव : वाहतूक व कच्च्या मालाच्या अडचणींमुळे येथे उद्योगधंदे स्थापन होत नाहीत, परिणामी उपजीविकेच्या साधनांची कमतरता असते.
(v) विषम हवामान : अनेक पर्वतीय भागांत अतिथंड हवामान, बर्फवृष्टी किंवा भूस्खलनासारख्या नैसर्गिक आपत्तींचा धोका जास्त असल्याने मानवी वस्ती विरळ आढळते.
———————————————-
XII Geography Unit Test 1
बारावी भूगोल प्रथम घटक चाचणी क्र 1
——————————————–
प्र. 3. फरक स्पष्ट करा (प्रत्येकी 3 गुण) : [6 गुण]
1. विस्तारणारा मनोरा आणि संकोचणारा मनोरा :
| विस्तारणारा मनोरा | संकोचणारा मनोरा |
| (i) या मनोऱ्याचा तळ रुंद (विस्तारलेला) असतो व शीर्षाकडे तो निमुळता होत जातो. | (i) या मनोऱ्याचा तळ संकुचित (अरुंद) असतो आणि शीर्ष विस्तारलेले असते. |
| (ii) यात जन्मदर व मृत्युदर हे दोन्ही दर जास्त असतात. | (ii) यात जन्मदर अत्यंत कमी असतो आणि मृत्युदरही खूप कमी असतो. |
| (iii) या मनोऱ्यात बालकांची (0-14 वयोगट) संख्या सर्वाधिक आणि वृद्धांचे प्रमाण नगण्य असते. | (iii) यात बालकांची संख्या कमी असून वृद्ध वयोगटातील लोकांचे प्रमाण जास्त असते. |
| (iv) हा मनोरा उच्च अवलंबित्व आणि वैद्यकीय सुविधांची कमतरता दर्शवितो. | (iv) हा मनोरा दीर्घ आयुर्मान आणि वृद्धांवरील वैद्यकीय खर्चातील वाढ दर्शवितो. |
| (v) हे विकसनशील व अविकसित देशांचे प्रतिनिधित्व करतो (उदा. नायजर, युगांडा). | (v) हे अतिप्रगत व विकसित देशांचे प्रतिनिधित्व करतो (उदा. जपान, जर्मनी). |
——————————————
2. देणारा प्रदेश आणि घेणारा प्रदेश (स्थलांतराच्या संदर्भात) :
| देणारा प्रदेश (Origin Region) | घेणारा प्रदेश (Destination Region) |
| (i) लोक ज्या मूळ प्रदेशातून इतरत्र स्थलांतर करतात, त्यास देणारा प्रदेश म्हणतात. | (i) लोक ज्या नवीन प्रदेशात वास्तव्यासाठी येतात, त्यास घेणारा प्रदेश म्हणतात. |
| (ii) या प्रदेशातील एकूण लोकसंख्या, घनता व कार्यशील मनुष्यबळात घट होते. | (ii) या प्रदेशातील लोकसंख्या व लोकसंख्येची घनता मोठ्या प्रमाणावर वाढते. |
| (iii) येथे उपलब्ध असलेल्या पायाभूत सोयी-सुविधांचा (शाळा, रुग्णालये) वापर कमी होतो. | (iii) येथे निवास, पिण्याचे पाणी, वाहतूक व आरोग्यासारख्या सार्वजनिक सुविधांवर प्रचंड ताण येतो. |
| (iv) तरुण पुरुष कामासाठी बाहेर गेल्याने येथे स्त्रिया व वृद्धांचे प्रमाण जास्त राहते (उदा. केरळ). | (iv) येथे रोजगारानिमित्त येणाऱ्या कार्यशील पुरुष लोकसंख्येचे प्रमाण जास्त असते (उदा. मुंबई). |
| (v) शेती व स्थानिक व्यवसायांवर मनुष्यबळाच्या अभावामुळे प्रतिकूल परिणाम होतो. | (v) नागरीकरण वाढून झोपडपट्ट्या, प्रदूषण व वाहतूक कोंडी यांसारख्या समस्या निर्माण होतात. |
——————————————
3. ढोबळ जन्मदर आणि ढोबळ मृत्युदर :
| ढोबळ जन्मदर (Crude Birth Rate – CBR) | ढोबळ मृत्युदर (Crude Death Rate – CDR) |
| (i) विशिष्ट प्रदेशात एका वर्षात दरहजारी लोकसंख्येमागे जन्माला येणाऱ्या जिवंत बालकांची संख्या. | (i) विशिष्ट प्रदेशात एका वर्षात दरहजारी लोकसंख्येमागे होणाऱ्या एकूण मृत व्यक्तींची संख्या. |
| (ii) सूत्र : | (ii) सूत्र : |
| (iii) हा दर प्रदेशातील प्रजनन क्षमतेचे व लोकसंख्या वाढीचे दर्शक आहे. | (iii) हा दर प्रदेशातील आरोग्य सुविधा, राहणीमान व वैद्यकीय स्थितीचे दर्शक आहे. |
| (iv) जन्मदरात वाढ झाल्यास लोकसंख्येत नैसर्गिक वाढ वेगाने घडून येते. | (iv) मृत्युदर अधिक असल्यास लोकसंख्येत नैसर्गिक घट होते किंवा वाढ मंदावते. |
| (v) हा दर कमी करण्यासाठी कुटुंब कल्याण व साक्षरतेवर भर दिला जातो. | (v) हा दर कमी करण्यासाठी उत्तम वैद्यकीय सेवा व रोग नियंत्रणावर भर दिला जातो. |
———————————————-
XII Geography Unit Test 1
बारावी भूगोल प्रथम घटक चाचणी क्र 1
——————————————–
प्र. 4. सविस्तर उत्तरे / टिपा लिहा (प्रत्येकी 4 गुण) : [8 गुण]
1. लोकसंख्या लाभांश (Demographic Dividend) संकल्पना व त्याचे महत्त्व स्पष्ट करा.
उत्तर :
(i) संकल्पना : देशाच्या वयोरचनेत होणाऱ्या बदलांमुळे जेव्हा बाल (0-14 वर्षे) व वृद्ध (60+ वर्षे) या अवलंबित लोकसंख्येच्या तुलनेत 15 ते 59 या कार्यशील वयोगटातील लोकसंख्येचे प्रमाण लक्षणीय वाढते, तेव्हा देशाच्या अर्थव्यवस्थेला प्राप्त होणाऱ्या वाढीव आर्थिक फायद्याला ‘लोकसंख्या लाभांश’ म्हणतात.
(ii) विपुल कार्यशील मनुष्यबळ : कार्यशील वयोगटातील लोकसंख्या अधिक असल्याने शेती, उद्योग, तंत्रज्ञान व सेवा क्षेत्राला मुबलक आणि कार्यक्षम कामगार पुरवठा होतो.
(iii) दरडोई उत्पन्न व बचतीत वाढ : कुटुंबात कमावत्या व्यक्तींची संख्या जास्त व अवलंबितांची संख्या कमी असल्यामुळे कुटुंबाचे व देशाचे दरडोई उत्पन्न वाढते तसेच वैयक्तिक बचतीत वाढ होते.
(iv) भांडवल निर्मिती : वाढलेल्या बचतीमुळे बँकिंग व वित्तीय क्षेत्रातील गुंतवणूक वाढते, ज्याचा उपयोग देशातील पायाभूत सुविधांच्या विकासासाठी व नव्या उद्योगांसाठी होतो.
(v) महिलांचा सहभाग : लहान कुटुंबांमुळे महिलांना शिक्षणाच्या व रोजगाराच्या संधी मिळतात; त्यामुळे कार्यशील लोकसंख्येत महिलांचा सहभाग वाढून आर्थिक विकासाला गती मिळते.
(vi) शिक्षणाचा व कौशल्याचा दर्जा : पालकांवर मुलांचा आर्थिक भार कमी असल्याने मुलांचे उच्च शिक्षण, तंत्रज्ञान व कौशल्य विकासावर अधिक खर्च करणे शक्य होते, ज्यातून दर्जेदार मानवी भांडवल तयार होते.
(vii) लाभांशासाठी आवश्यक अटी : हा लाभांश आपोआप मिळत नसून शासनाने दर्जेदार शिक्षण, आरोग्य, रोजगाराभिमुख कौशल्ये आणि अनुकूल आर्थिक धोरणांची प्रभावी अंमलबजावणी करणे आवश्यक असते.
——————————————
2. स्थलांतराचे लोकसंख्येवर होणारे विविध परिणाम स्पष्ट करा.
उत्तर :
(i) लोकसंख्या वितरणात बदल : स्थलांतरामुळे देणाऱ्या प्रदेशातील (Origin) लोकसंख्या व घनता कमी होते, तर घेणाऱ्या प्रदेशात (Destination) लोकसंख्या व घनतेत मोठ्या प्रमाणावर वाढ होते.
(ii) वयोरचनेत तफावत : सामान्यतः 15 ते 59 वयोगटातील कार्यशील युवक रोजगारासाठी स्थलांतर करतात; त्यामुळे देणाऱ्या प्रदेशात बालक व वृद्धांची संख्या अधिक उरते, तर घेणाऱ्या शहरांमध्ये कार्यशील वयोगट वाढतो.
(iii) लिंग-गुणोत्तरावर परिणाम : ग्रामीण भागातून पुरुष मोठ्या प्रमाणात शहरात स्थलांतरित होतात; त्यामुळे ग्रामीण भागात दरहजारी स्त्रियांचे प्रमाण वाढते (उदा. केरळ), तर मुंबई-पुण्यासारख्या शहरांत पुरुषांचे प्रमाण अधिक होते.
(iv) नागरी सुविधांवर प्रचंड ताण : शहरांमध्ये स्थलांतरितांच्या लोंढ्यांमुळे पिण्याचे पाणी, वाहतूक, सांडपाणी व्यवस्था, वीज व आरोग्य यांसारख्या नागरी सुविधांवर प्रचंड ताण निर्माण होतो.
(v) झोपडपट्ट्यांची वाढ व पर्यावरणाचा ऱ्हास : शहरांत घरांची टंचाई निर्माण होऊन घरांच्या किमती वाढतात; परिणामी अनधिकृत झोपडपट्ट्या वाढतात, प्रदूषण वाढते व गुन्हेगारीच्या घटनांमध्ये वाढ होते.
(vi) शेतीजमिनीचे बिगरशेती वापर : शहरांच्या सीमावर्ती भागातील (ग्रामीण-नागरी झालर क्षेत्र) सुपीक शेतीयोग्य जमीन घरे व कारखान्यांच्या बांधकामासाठी वापरली जाते.
(vii) सकारात्मक देवाणघेवाण व समृद्धी : स्थलांतरामुळे विविध प्रदेशांतील संस्कृती, तंत्रज्ञान, नवनवीन कल्पना व विचारांची देवाणघेवाण होते, ज्यातून नवनिर्मिती व आर्थिक विकासाला चालना मिळते.
———————————————-
XII Geography Unit Test 1
बारावी भूगोल प्रथम घटक चाचणी क्र 1
——————————————–
3. लोकसंख्येची व्यावसायिक संरचना यावर सविस्तर टीप लिहा.
उत्तर :
(i) व्याख्या व स्वरूप : देशातील 15 ते 59 वयोगटातील कार्यशील लोकसंख्येची विविध आर्थिक व्यवसायांमध्ये झालेली विभागणी म्हणजे ‘लोकसंख्येची व्यावसायिक संरचना’ होय.
(ii) प्राथमिक व्यवसाय गट : यात निसर्गावर थेट अवलंबून असणाऱ्या शेती, पशुपालन, मासेमारी, खाणकाम, लाकूडतोड व वनसंकलन या व्यवसायांचा समावेश होतो.
(iii) द्वितीयक व्यवसाय गट : यात प्राथमिक उत्पादनांवर प्रक्रिया करून पक्का माल तयार करणाऱ्या प्रक्रिया उद्योग, कारखानदारी, बांधकाम व ऊर्जा निर्मितीचा समावेश होतो.
(iv) तृतीयक व चतुर्थक व्यवसाय गट : यात वाहतूक, व्यापार, दळणवळण, बँकिंग, शिक्षण, आरोग्य तसेच माहिती तंत्रज्ञान, संशोधन या सेवा व्यवसायांचा समावेश होतो.
(v) आर्थिक विकासाचा मापदंड : एखाद्या देशातील कार्यशील लोकसंख्या कोणत्या क्षेत्रात सर्वाधिक कार्यरत आहे, यावरून त्या देशाच्या आर्थिक विकासाचा स्तर ठरतो.
(vi) विकसित विरुद्ध विकसनशील देश : अविकसित व कृषीप्रधान देशांत बहुतांश लोकसंख्या प्राथमिक व्यवसायात असते; तर विकसित देशांत द्वितीयक व तृतीयक व्यवसायांत कार्यशील लोकसंख्येचे प्रमाण सर्वाधिक असते.
(vii) भारतातील कल व बदल : भारतात 1901 मध्ये प्राथमिक व्यवसायात 71.9% लोकसंख्या होती, ती 2011 मध्ये घटून 48.96% झाली आहे; तर द्वितीयक व विशेषतः तृतीयक सेवा क्षेत्रातील कार्यबल वेगाने वाढत आहे, जे देशाच्या विकासाचे लक्षण आहे.
बारावी भूगोल प्रात्यक्षिक जर्नल
होलसेल भावात उपलब्ध संपर्क प्रा मनोज देशमुख 9607371951
XII Geography Unit Test 1
बारावी भूगोल प्रथम घटक चाचणी क्र 1
————————————–
Class: 12th Subject: Geography (Arts & Science)
Syllabus: Chapter 1 (Population: Part 1) & Chapter 2 (Population: Part 2)
Time: 1 Hour | Total Marks: 25
Question Paper
Instructions:
- All questions are compulsory.
- Figures to the right indicate full marks.
——————————————–
XII Geography Unit Test 1
बारावी भूगोल प्रथम घटक चाचणी क्र 1
——————————————–
Q. 1. (A) Complete the chain by identifying the correct correlation: [3 Marks]
| Column ‘A’ | Column ‘B’ | Column ‘C’ |
| (1) Demographic Dividend | (A) High stationary stage | (i) Additional manpower and economic development |
| (2) First stage of demographic transition | (B) Factors compelling migration | (ii) Both birth rate and death rate are high |
| (3) Push factors of migration | (C) Increase in working-age population | (iii) Drought, unemployment, war |
Q. 1. (B) Identify the incorrect component: [2 Marks]
1. Physical factors affecting the distribution of population:
(A) Relief / Landforms
(B) Climate
(C) Industrialisation
(D) Availability of water
2. Major types of population pyramids:
(A) Expansive
(B) Constrictive
(C) Stationary
(D) Divided
Q. 2. Give geographical reasons (Any Two): [6 Marks]
- India is passing through the third stage of demographic transition.
- The literacy rate is an indicator of the economic and social development of a country.
- Population is sparse in mountainous and hilly regions.
Q. 3. Distinguish between (Any Two): [6 Marks]
- Expansive Pyramid and Constrictive Pyramid
- Region of Origin (Donor region) and Region of Destination (Recipient region)
- Crude Birth Rate (CBR) and Crude Death Rate (CDR)
Q. 4. Answer in detail / Write short notes (Any Two): [8 Marks]
- Explain the concept and importance of Demographic Dividend.
- Explain the various impacts of migration on population.
- Write a detailed note on the occupational structure of the population.
———————————————-
XII Geography Unit Test 1
बारावी भूगोल प्रथम घटक चाचणी क्र 1
——————————————–
Model Answer Key
Model Answer Key & Marking Scheme
Q. 1. (A) Complete the chain: (1 Mark each = 3 Marks)
| Column ‘A’ | Column ‘B’ | Column ‘C’ |
| (1) Demographic Dividend | (C) Increase in working-age population | (i) Additional manpower and economic development |
| (2) First stage of demographic transition | (A) High stationary stage | (ii) Both birth rate and death rate are high |
| (3) Push factors of migration | (B) Factors compelling migration | (iii) Drought, unemployment, war |
Q. 1. (B) Identify the incorrect component: (1 Mark each = 2 Marks)
1. Physical factors affecting the distribution of population:
(A) Relief / Landforms
(B) Climate
(C) Industrialisation
(D) Availability of water
Answer: (C) Industrialisation
2. Major types of population pyramids:
(A) Expansive
(B) Constrictive
(C) Stationary
(D) Divided
Answer: (D) Divided
———————————————-
XII Geography Unit Test 1
बारावी भूगोल प्रथम घटक चाचणी क्र 1
——————————————–
Q. 2. Give geographical reasons: (Any Two, 3 Marks each = 6 Marks)
1. India is passing through the third stage of demographic transition.
Answer:
(i) Decline in Death Rate: With advancements in medical science, extensive healthcare services, mass immunization, and control over epidemics, the death rate in India has declined significantly and steadily.
(ii) Trend of Declining Birth Rate: Expansion of education, rising literacy, growing urbanisation, and greater awareness of family planning have contributed to a steady decline in the birth rate.
(iii) Population Growth Trend: Although the birth rate is higher than the death rate causing the total population to grow, the actual growth rate has slowed down.
(iv) Improvement in Living Standards: Economic development and rising per capita income have led to an improvement in the general standard of living, accompanied by smaller family sizes.
(v) Conclusion: A stage characterised by a declining birth rate and a low death rate represents the third stage (late expanding stage); hence, India is in the third stage of demographic transition.
——————————————
2. The literacy rate is an indicator of the economic and social development of a country.
Answer:
(i) Human Resource Development: Literacy directly enhances knowledge, vocational skills, and labour productivity, creating a competent and skilled workforce.
(ii) Employment and Income Generation: Literate individuals have greater access to employment in secondary, tertiary, and quaternary sectors, which elevates per capita income and living standards.
(iii) Women Empowerment: Higher literacy improves the socio-economic status of women and helps eliminate regressive traditions, taboos, and gender disparity.
(iv) Health and Family Welfare: Educated citizens demonstrate higher awareness regarding hygiene, nutrition, maternal-child health, and family planning.
(v) Civic and Policy Participation: Literate societies effectively utilise government schemes, adopt modern technology, and actively contribute to overall socio-economic progress.
———————————————-
XII Geography Unit Test 1
बारावी भूगोल प्रथम घटक चाचणी क्र 1
——————————————–
3. Population is sparse in mountainous and hilly regions.
Answer:
(i) Rugged Relief: Steep slopes, dissected topography, and uneven terrain restrict the availability of flat land suitable for human habitation.
(ii) Unfavourable Soil for Agriculture: The soil cover on mountain slopes is thin, stony, and less fertile, making large-scale agricultural production extremely difficult.
(iii) Inadequate Infrastructure: Building transportation networks such as roads and railways, as well as establishing electricity and communication grids, is technically challenging and highly expensive.
(iv) Lack of Industrial Growth: Due to poor connectivity and limited raw material accessibility, industrial development and employment opportunities remain restricted.
(v) Harsh Climate and Disasters: Extreme cold conditions, snowfall, and risks of natural hazards like landslides discourage dense human settlement.
———————————————-
XII Geography Unit Test 1
बारावी भूगोल प्रथम घटक चाचणी क्र 1
——————————————–
Q. 3. Distinguish between: (Any Two, 3 Marks each = 6 Marks)
1. Expansive Pyramid and Constrictive Pyramid:
| Expansive Pyramid PDF | Constrictive Pyramid PDF |
| (i) The base of this pyramid is broad and tapers sharply towards the apex. | (i) The base of this pyramid is narrow and the apex is broader. |
| (ii) Both birth rate and death rate are high in this population structure. | (ii) The birth rate is very low and the death rate is also low. |
| (iii) It has a high proportion of children (0–14 years) and a very low proportion of the elderly. | (iii) It has a low proportion of children and a high proportion of the elderly population. |
| (iv) Indicates a high dependency ratio and inadequate advanced medical facilities. | (iv) Indicates a higher life expectancy and increased medical/pension expenditure on elderly care. |
| (v) Represents developing and underdeveloped nations (e.g., Niger, Uganda). | (v) Represents advanced and developed nations (e.g., Japan, Germany). |
——————————————
2. Region of Origin (Donor region) and Region of Destination (Recipient region):
| Region of Origin (Donor Region) PDF | Region of Destination (Recipient Region) PDF |
| (i) The original place from where people move out or migrate. | (i) The new place where people arrive and settle. |
| (ii) Results in a decrease in total population, density, and working manpower. | (ii) Results in a significant increase in total population and population density. |
| (iii) Existing basic public infrastructure remains underutilised or neglected. | (iii) Massive pressure is created on public amenities like housing, water supply, and transport. |
| (iv) Out-migration of working males leaves a higher proportion of women and elderly (e.g., Kerala). | (iv) Influx of working-age male migrants increases the proportion of adult males (e.g., Mumbai, Pune). |
| (v) Local agriculture and businesses may suffer due to a shortage of labour. | (v) Rapid urban growth often leads to slums, pollution, traffic congestion, and higher land costs. |
——————————————
3. Crude Birth Rate (CBR) and Crude Death Rate (CDR):
| Crude Birth Rate (CBR) PDF | Crude Death Rate (CDR) PDF |
| (i) Total number of live births in a year per thousand mid-year population of a specific region. | (i) Total number of deaths occurring in a year per thousand mid-year population of a specific region. |
| (ii) Formula: | (ii) Formula: |
| (iii) Indicates the fertility level, reproductive behaviour, and natural addition to the population. | (iii) Reflects the mortality level, healthcare standards, sanitation, and living conditions. |
| (iv) A higher birth rate causes rapid natural increase in population. | (iv) A higher death rate leads to population decline or natural stagnation. |
| (v) Controlled primarily through female literacy, family welfare schemes, and awareness programmes. | (v) Reduced primarily through improved medical technology, epidemic control, and sanitation. |
———————————————-
XII Geography Unit Test 1
बारावी भूगोल प्रथम घटक चाचणी क्र 1
——————————————–
Q. 4. Answer in detail / Write short notes: (Any Two, 4 Marks each = 8 Marks)
1. Explain the concept and importance of Demographic Dividend.
Answer:
(i) Concept: Demographic dividend refers to the economic growth potential that results from shifts in a country’s age structure, mainly when the proportion of the working-age population (15 to 59 years) is significantly larger than the non-working dependent population (0–14 years and 60+ years).
(ii) Abundant Working Force: An expansion in the working-age cohort provides a rich supply of productive, dynamic labour for agriculture, manufacturing, infrastructure, and the service sector.
(iii) Higher Savings and Capital Formation: Since the dependency ratio declines, household expenditure on dependents decreases, which boosts personal savings and leads to higher national investment.
(iv) Rise in Per Capita Income: With more individuals earning and contributing directly to the gross domestic product (GDP), the per capita income of the nation increases steadily.
(v) Increased Female Workforce Participation: Smaller family sizes and reduced childcare responsibilities enable women to attain higher education and join the formal workforce.
(vi) Human Capital Enhancement: Families and governments can allocate greater resources per child towards quality education, digital training, and skill development.
(vii) Prerequisites for Dividend: The demographic dividend is not automatic; it requires supportive government policies in healthcare, quality education, employment generation, and economic planning.
———————————————-
XII Geography Unit Test 1
बारावी भूगोल प्रथम घटक चाचणी क्र 1
——————————————–
2. Explain the various impacts of migration on population.
Answer:
(i) Redistribution of Population: Migration alters the size and density of population, decreasing it in donor regions and increasing it substantially in recipient urban areas.
(ii) Changes in Age Structure: Since the majority of migrants belong to the productive 15–59 age group, the donor region is left with higher proportions of children and the elderly, while destination cities see a surge in the working population.
(iii) Impact on Sex Ratio: Male-selective migration from rural areas creates an imbalance, raising the sex ratio (more females per thousand males) in rural zones like Kerala and lowering it in metropolitan centers.
(iv) Pressure on Urban Infrastructure: Massive influx into cities causes severe deficits in basic civic amenities such as clean drinking water, public sanitation, healthcare, and mass transportation.
(v) Housing Shortage and Slums: Rapid migration inflates real estate values and causes acute housing shortages, leading to the mushrooming of informal settlements and slums.
(vi) Encroachment on Agricultural Land: Expanding urban fringes consume fertile rural agricultural land for residential, industrial, and commercial construction.
(vii) Socio-Cultural and Economic Exchange: Migration facilitates the diffusion of novel ideas, skills, modern technology, and multicultural synthesis, which stimulates overall economic vitality.
——————————————
3. Write a detailed note on the occupational structure of the population.
Answer:
(i) Definition: The division and distribution of a country’s working population (aged 15 to 59 years) across different economic activities is known as the occupational structure.
(ii) Primary Activities: Includes occupations directly dependent on natural resources, such as agriculture, animal husbandry, forestry, fishing, gathering, and mining.
(iii) Secondary Activities: Comprises value-addition sectors where raw materials are transformed into finished industrial goods, including manufacturing, food processing, heavy industries, and construction.
(iv) Tertiary and Quaternary Activities: Encompasses all support services such as trade, transport, banking, communications, education, healthcare, research, and information technology.
(v) Indicator of Economic Development: The proportion of the workforce engaged in these sectors serves as an accurate index of a country’s level of economic progress.
(vi) Developed vs. Developing Economies: Developing or agrarian nations have a high proportion of their labour force engaged in primary activities, whereas developed nations employ the vast majority in secondary, tertiary, and quaternary sectors.
(vii) Structural Shift in India: In India, the share of the workforce in primary activities declined from 71.9% in 1901 to 48.96% in 2011, accompanied by a continuous increase in secondary and tertiary service sectors, reflecting ongoing economic transformation.
———————————————-
XII Geography Unit Test 1
बारावी भूगोल प्रथम घटक चाचणी क्र 1
——————————————–
